Όσοι πεθαίνουν νωρίς γίνονται στο μυαλό των ανθρώπων αθάνατοι με όλη την εξιδανικευτική γοητεία που χαρίζει στη μνήμη ο θάνατος. Στην περίπτωση της Ελίνας Ζενέτου, κόρης του σπουδαίου μοντερνιστή αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου, δεν ισχύει αυτό. Μέσα από ένα δυσεύρετο κράμα φυσικής ειλικρίνειας και έμφυτης ευαισθησίας, η Ελίνα Ζενέτου έχει καταφέρει να ξεχωρίσει τον διορατικό, οραματιστή αρχιτέκτονα, το έργο του οποίου χρειάζεται να διασωθεί και να διαδοθεί, από τον ιδιόρρυθμο πατέρα που ζούσε κυρίως τη νύχτα και επικοινωνούσε μαζί της με γράμματα.
Ο Τάκης Ζενέτος ήταν ένας κατεξοχήν φουτουριστής στοχαστής και δημιουργός. Ανήκε πάντα λιγότερο στο εδώ και στο τώρα και περισσότερο στην τρομαχτική γοητεία του επέκεινα. Περισσότερο στον ουρανό παρά στη γη. Και αν ο μύθος ενός μοντέρνου Ικάρου συναρπάζει τα ειδικά ακροατήρια, η πραγματικότητα της απομάκρυνσης και της μετέπειτα πτώσης τραυματίζει ισόβια την αγάπη αφού είναι πάντοτε δυσκολότερο να αγαπάμε αυτούς που λοιδορούν τη ζωή. Με αφετηρία το καινοτόμο έργο ενός μοναδικού αρχιτέκτονα που υπήρξε, αδιαμφισβήτητα, αντισυμβατικός, ιδιοφυής, πρωτοπόρος, αυτή είναι μια συζήτηση για εκείνα που κρύβονται πίσω από μύθους σπουδαίων αντρών και για την αρχιτεκτονική όχι ως αποτέλεσμα αλλά ως υπαρξιακή εμπειρία, καταστατική αιτία και συναισθηματική αφορμή.
Στα πλαίσια της συμπλήρωσης ενός αιώνα από την γέννηση του Τάκη Ζενέτου και την συμμετοχή της στην στρογγυλή τράπεζα 100 Χρόνια Τάκης Ζενέτος που θα πραγματοποιηθεί προς τιμήν του στην επερχόμενη ΕΣΩ στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 13 Μαΐου 2026, η Ελίνα Ζενέτου, διαχειρίστρια του Αρχείου Τ.Χ. Ζενέτος, μιλά με την αρχισυντάκτρια του Archisearch.gr, Μελίνα Αρβανίτη-Πολλάτου, για όσα αφήνει πίσω η αρχιτεκτονική όταν οι δημιουργοί της πεθαίνουν, για την μητέρα της Σούζυ, και για το αρχείο του πατέρα της Τάκη που αναπνέει στην αγκαλιά της σαν θάλασσα.
Κλείστε τώρα τα εισιτήριά σας για την ημερίδα ΕΣΩ 2026, εδώ!
Μελίνα Αρβανίτη-Πολλάτου: Ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Όταν ήσασταν παιδί, τι θέλατε να γίνετε όταν θα μεγαλώσετε;
Ελίνα Ζενέτου: Σαν παιδί μεγάλωσα περισσότερο κοντά στην γιαγιά και τον παππού μου. Δεν είχα ιδιαίτερες σκέψεις για το μέλλον, ζούσα πολύ απλά παιδικά χρόνια μαζί τους. Αυτό ήταν πολύ καλό και υγιές για εμένα. Ίσως έτσι μπήκαν και οι βάσεις που με βοήθησαν να αντιμετωπίσω τη βαριά και αναπάντεχη απώλεια του πατέρα μου.
Από την ηλικία των 10 ετών άρχισε να μου αρέσει η ποίηση και κάθε έκφανση του γραπτού λόγου.
Όταν ο πατέρας μου ρώτησε κάποιον «ειδικό» για αυτό μου το ταλέντο, πήρε σαν απάντηση ότι δεν πρέπει να με ενθαρρύνει, γιατί θα πάρουν τα μυαλά μου αέρα! Έτσι μου κόπηκε η φόρα και σταμάτησα το γράψιμο. Αργότερα είχα μεγάλη έφεση στον αθλητισμό, ειδικά στο βόλεϊ και σκεφτόμουν την Γυμναστική Ακαδημία. Αλλά και εκεί κάποια καθηγήτρια φυσικής αγωγής μου έκοψε τα φτερά.
Μου άρεσε πολύ και η αφηρημένη ζωγραφική με πολύ έντονα χρώματα, αλλά και το ασπρόμαυρο σχέδιο με σινική μελάνη, ιδιαίτερα η απεικόνιση παραδοσιακών ελληνικών αρχοντικών.
Όμως λόγω του ξαφνικού χαμού του πατέρα μου, δεν κατάφερα να εστιάσω τελικά σε αυτό που πραγματικά ήθελα. Το μόνο που ήξερα ότι δεν ήθελα, ήταν να ακολουθήσω τα βήματα του. Γιατί αυτό που έκανε μου τον στέρησε.
ΜΑΠ: Γνωρίζουμε για τη ζωή και το έργο του Τάκη Ζενέτου αλλά αγνοούμε τη διαδρομή των γυναικών που στάθηκαν δίπλα του και υποστήριξαν, ενεργά, τη διάδοση του έργου του μέχρι και σήμερα. Για την μητέρα σας, Ασπασία (Σούζυ) Ζενέτου, γνωρίζουμε ότι το 1990 ιδρύσατε μαζί την αίθουσα τέχνης ΥΠΟΓΡΑΦΗ, παρουσιάζοντας το άγνωστο έργο του Τ. Ζενέτου. Πώς θα συστήνατε την μητέρα σας στο ευρύ κοινό και πώς η μεταξύ σας σχέση, μετά τον θάνατο του Τ. Ζενέτου, επηρέασε την εικόνα που έχετε για τον πατέρα σας και το έργο του;
ΕΖ: Η σχέση μου με την μητέρα μου ήταν ιδανική. Κυριολεκτικά με λάτρευε, μου έλεγε πως με εμένα έχει ό,τι ονειρευόταν στη ζωή της. Ήταν απίστευτα τρυφερή και συμπαραστάτης σε κάθε τι που μου συνέβαινε. Με βοηθούσε πάντα, δεν με έκρινε και έβρισκα σε εκείνη πέρα από την μητρική σχέση, μία πραγματική φιλία. Όμως ο θάνατος του πατέρα μου τη συγκλόνισε για πάντα.
Έτσι αναγκάστηκα να αναλάβω εγώ, σε πολλή δύσκολη ηλικία, χρέη κηδεμόνα της μαμάς μου σε ό,τι αφορούσε τις ευθύνες αλλά και τις υποχρεώσεις.
Η μητέρα μου είχε πάντα στο μυαλό της τη διάσωση και την διάδοση του έργου του πατέρα μου και ένιωθε ότι κάθε δικό του αντικείμενο, από ένα χαρτάκι μέχρι όλο το αρχείο, ήταν ιερό.
Βλέποντας τον τρόπο που αντιμετώπιζε τα πράγματά του άρχισα να τους δίνω προσοχή και σημασία, κάτι που δεν έκανα όταν εκείνος ήταν εν ζωή. Μάλλον από αντίδραση, διότι ο Ζενέτος δεν ήταν και ο ιδανικός πατέρας. Ήταν πάντα προσηλωμένος στην επιστήμη του, η οποία δεν άφηνε πολύ χώρο για εμάς. Έτσι άρχισα και εγώ σαν εκείνη να εκτιμώ το ταλέντο και την ευφυία του και να θυμάμαι τις σπάνιες ωραίες στιγμές μαζί του.
Μας δόθηκε η ευκαιρία το 1990 να ιδρύσουμε την αίθουσα τέχνης Υπογραφή, η ονομασία της οποίας ήταν εμπνευσμένη από την υπογραφή του πατέρα μου, για να παρουσιάσουμε μια άλλη πλευρά του Ζενέτου άγνωστη σε όλους, αυτή του καλλιτέχνη, με έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, αντικείμενα απο ασήμι και έπιπλα, με έργα του που μόνο εκτίθεντο — τίποτα δεν διατίθετο προς πώληση.
ΜΑΠ: Πώς θα περιγράφατε τον πατέρα σας και πώς τον αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτο ως διαχειρίστρια του αρχείου του;
ΕΖ: Ως πατέρας ήταν αρκετά δύσκολος και απαιτητικός. Με ξυπνούσε μέσα στη νύχτα για να μου κάνει τεστ παρατηρητικότητας.
Μου έκανε μαθήματα φυσικής στην παραλία, όταν εγώ σαν παιδί το μόνο που ήθελα ήταν να παίξω. Και μετά έφυγε. Η μικρή μου ηλικία δεν μου έδωσε την δυνατότητα να τον καταλάβω.
Με πήγε πολύ πίσω ο θυμός. Η απώλεια ενός πατέρα είναι τελικά τεράστια. Δεν νομίζω να το ξεπεράσω ποτέ και πιάνω τον εαυτό μου, πάρα πολλές φορές να ρωτάει: Που είσαι? Σε χρειάζομαι, θέλω να είσαι εδώ μαζί μου, να βλέπεις και να ζεις ό,τι κάνω.
Ως διαχειρίστρια του αρχείου Τάκης Χ. Ζενέτος αισθάνομαι πως είναι βαριά η κληρονομιά που έχω στα χέρια μου. Ο αρχιτέκτονας Τάκης Ζενέτος είναι από τις μορφές που εμφανίζονται σπάνια και πρέπει η κληρονομιά τους να φτάσει σε όλο τον κόσμο.
ΜΑΠ: Έχετε αναφέρει πως λόγω του ιδιόρρυθμου ωραρίου του –ζούσε και δούλευε κυρίως τη νύχτα– ο πατέρας σας συνομιλούσε με τους συνεργάτες του στο γραφείο αλλά και με εσάς, την οικογένεια του, μέσα από γραπτά σημειώματα. Υπάρχει κάτι που να έχετε κρατήσει ή να θυμάστε χαρακτηριστικά από τα γραπτά εκείνης της εποχής;
ΕΖ: Δύσκολη η ζωή για ένα παιδί όταν υπάρχουν απαγορεύσεις σε μικρή ηλικία.
Ο χώρος που μεγάλωσα και έζησα δεν ήταν ο συνηθισμένος χώρος ενός τυπικού σπιτιού, μιας και όλα τα έπιπλα και τα αντικείμενα ήταν σχεδιασμένα από τον πατέρα μου.
Έπρεπε να κάνω ησυχία μέσα στην ημέρα, να ακολουθώ το πρόγραμμά του και να βλέπω και την μητέρα μου να μην μπορεί να κάνει κάτι διαφορετικό. Συνήθως τα πρωινά, όταν εκείνος κοιμόταν μετά από την ολονύχτια εργασία του, η μητέρα μου έβρισκε κάποιο σημείωμα που της έγραφε τι θα ήθελε για γεύμα.
Οι συνεργάτες του, το πρωί όταν έφταναν στο γραφείο, έβρισκαν σημειώματα με διορθώσεις πάνω στην δουλειά της προηγούμενης ημέρας ή ιδέες για την δουλειά εκείνης της ημέρας, πληροφορίες από συνομιλίες με πελάτες και άλλα. Τα περισσότερα, αν όχι όλα αυτά τα σημειώματα, υπάρχουν στο αρχείο.
ΜΑΠ: Προσωπικά, θυμάμαι ακόμα, με δέος, τη συναισθηματική φόρτιση του τελευταίου του μηνύματος, «Συγγνώμη γι’ αυτό που έχω κάνει. Ευχαριστώ όσους με βοήθησαν και καταριέμαι όσους με πολέμησαν.» Σχεδόν 50 χρόνια μετά τον θάνατό του, θα λέγατε πως τον έχετε συγχωρέσει;
ΕΖ: Δεν θα τον συγχωρέσω ποτέ όχι μόνο για την πράξη του, που τη θεωρώ άκρως εγωιστική, αλλά και για το ότι ποτέ δεν ζήτησε βοήθεια, ειδικά από την οικογένειά του, για αυτά που αντιμετώπιζε και ένιωθε. Γιατί σίγουρα θα προσπαθούσαμε όλοι μαζί να βρούμε λύσεις.
ΜΑΠ: Έχετε σπουδάσει Αρχιτεκτονικό Σχέδιο, Διακόσμηση Εσωτερικών Χώρων και Γραφικές Τέχνες στην ΑΚΤΟ, εργαστήκατε για πέντε έτη στην Εφορία Ενάλιων Αρχαιοτήτων, και συνεργαστήκατε για τρία χρόνια με το αρχιτεκτονικό γραφείο Archiplan – Dino Georgiou & Partners. Πώς θα λέγατε ότι επηρέασε η ζωή, το έργο και ο θάνατος του πατέρα σας, τη σχέση σας με την αρχιτεκτονική μέχρι σήμερα; Με λίγα λόγια, τι θα απαντούσατε στην ερώτηση: Ελίνα, τι είναι για σένα η αρχιτεκτονική;
ΕΖ: Για τον περισσότερο κόσμο ο ορισμός της αρχιτεκτονικής είναι η σχεδίαση της κατοικίας μας, των χώρων της εργασίας μας και των πόλεων που ζούμε.
Για εμένα ως κόρη του Τάκη Ζενέτου, η αρχιτεκτονική είναι ένα όραμα. Μια ιδέα που γεννιέται στο μυαλό του δημιουργού της, γιγαντώνεται μέσα του και είναι ανάγκη να βγει και να υλοποιηθεί.
Αλλά που μπορεί να φτάσει η φαντασία του δημιουργού και τι εργαλεία θα χρησιμοποιήσει για να πάρει το όραμά του σάρκα και οστά, αυτό είναι που με συναρπάζει. Ο αρχιτέκτονας συνδυάζει την τεχνολογία, την ιστορία, την τέχνη, την επιστήμη, την φαντασία αλλά και το συναίσθημα, για να δημιουργήσει.
Με συναρπάζει όταν ανακαλύπτω κτίρια που ξεχωρίζουν, εκστασιάζομαι. Θέλω να αποκτώ συνεχώς νέες γνώσεις σε όλους τους τομείς που με ενδιαφέρουν. Η γνώση δεν σταματάει ποτέ και πάντα η εξέλιξη με αφήνει άναυδη. Παρά τις σπουδές μου και την ενασχόλησή μου έμμεσα με την αρχιτεκτονική και το σχέδιο, η μεγάλη μου αγάπη είναι το παιδί και η εκπαίδευση του μέσα από το παιχνίδι. Νομίζω πως από εκεί ξεκινάει η δημιουργία. Το μυαλό των παιδιών κρύβει μέσα του πυροτεχνήματα ιδεών, ανόθευτων και απεριόριστων, οι οποίες παίρνουν μορφή μέσα από το παιχνίδι.
Κατά την γνώμη μου έτσι πρέπει να είναι και ένας αρχιτέκτονας: γεμάτος αγνή δημιουργία και φαντασία χωρίς περιορισμό.
ΜΑΠ: Σήμερα διαχειρίζεστε το πλήρες αρχείο του Τ.Χ. Ζενέτου με στόχο την οργάνωση, μελέτη και δημόσια αξιοποίησή του με γνώμονα τη σύνδεση της αρχιτεκτονικής με την τέχνη και την εκπαίδευση και σταθερό ενδιαφέρον για το πώς η μνήμη του παρελθόντος λειτουργεί ως φορέας εκπολιτισμού και διάδοσης γνώσης στο παρόν και το μέλλον. Πώς φαντάζεστε τη μορφή και τις δράσεις της Αστικής μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας Αρχείο Τ.Χ. Ζενέτος σε δέκα χρόνια από σήμερα; Θέλετε το Αρχείο να γίνει στέγη νέων ιδεών και ανθρώπων και, εάν ναι, προς ποιες κατευθύνσεις;
EZ: Έχοντας στην κατοχή μου ένα σημαντικό κομμάτι της ελληνικής αρχιτεκτονικής ιστορίας, το πρώτο που πρέπει να κάνω είναι να το προστατέψω και να το οργανώσω. Το αρχείο πρέπει να τακτοποιηθεί, να γίνει καταγραφή του υλικού και δημιουργία ενός πλήρους καταλόγου, να συγκεντρωθούν οι σημειώσεις του, η αλληλογραφία, οι φωτογραφίες και τα αρνητικά. Να συγκεντρωθούν όσες μακέτες υπάρχουν ακόμα.
Έπειτα θα πρέπει να γίνει συντήρηση όλου αυτού του υλικού και ψηφιοποίηση.
Με τα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα μια αναβίωση των έργων του θα ήταν επίσης δυνατή, μιας και τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχουν πια.
Για παράδειγμα, ο γιός μου στη πτυχιακή του εργασία, ζωντάνεψε την πόλη του μέλλοντος σε 3D περιβάλλον εικονικής πραγματικότητας, δίνοντας την δυνατότητα στον χρήστη να μπορεί να περιηγηθεί σε αυτή.
Ο γιος της Ελίνας Ζενέτου, Ίαν Μιχάλαρος, είναι απόφοιτος Game Art & Animation, αλλά η σχέση του με την αρχιτεκτονική είχε ξεκινήσει ήδη από πολύ μικρή ηλικία. Μεγαλωμένος ανάμεσα στα ίχνη της αρχιτεκτονικής του Τάκη Ζενέτου, σε ένα περιβάλλον που όπως αναφέρει χαρακτηριστικά «προήγαγε την εφευρετικότητα και τη δημιουργικότητα», ο Ίαν άρχισε από νωρίς να πλάθει δικούς του κόσμους, αρχικά, από Lego, πλαστελίνη και πηλό και στη συνέχεια στο ψηφιακό χώρο της εικονικής πραγματικότητας.
Μεγαλώνοντας, η αναζήτηση του Ίαν για μέσα που θα του επιτρέψουν να πλάσει δικά του, εναλλακτικά (μικρο)σύμπαντα τον έφερε στην Αμερική όπου σπούδασε Μαθηματικά. Εκεί, στα πλαίσια των σπουδών του, έρχεται σε επαφή με το αρχιτεκτονικό σχέδιο, την ιστορία αρχιτεκτονικής, την αρχιτεκτονική ακουστική και την ρομποτική που τον οδηγούν, οργανικά, στο δεύτερο πτυχίο στο Game Art & Animation. Ο ίδιος αναφέρει:
«Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, έπιανα συχνά τον εαυτό μου να σχεδιάζει και να φαντάζεται κτήρια, χώρους και αντικείμενα, επηρεασμένος από ερεθίσματα που με ακολουθούσαν από νωρίς. Η ιδέα της ψηφιοποίησης της “Πόλης του Μέλλοντος” του Ζενέτου είχε περάσει πολλές φορές από το μυαλό μου, αλλά για καιρό έμενε σε απόσταση. Μέχρι που, αναζητώντας θέμα για την πτυχιακή μου, συνειδητοποίησα ότι πλέον διέθετα τα εργαλεία και τη γνώση για να την προσεγγίσω. Έτσι ξεκίνησε η διαδικασία: η εύρεση υλικού, η κατασκευή των μοντέλων και η σύνθεσή τους μέσα σε μια μηχανή γραφικών, όπου ο θεατής μπορεί να εισέλθει και να περιηγηθεί στην εικονική εκδοχή της πόλης του μέλλοντος για πρώτη φορά. Ήταν ένα σημαντικό βήμα για μένα, γιατί παρόλο το βάρος και το δέος που συνόδευαν πάντα το όνομα του παππού μου, Τάκη Ζενέτου, υπήρχε πάντα μέσα μου και μια αίσθηση απόστασης. Κατάφερα για πρώτη φορά να νιώσω μια πιο προσωπική σύνδεση μαζί του, να έρθω λίγο πιο κοντά. Στο μέλλον, σκοπεύω να συνεχίσω αυτή την προσπάθεια, δημιουργώντας σε 3D και άλλα έργα του, με έμφαση σε όσα έχουν καταστραφεί ή δεν υλοποιήθηκαν ποτέ, δίνοντάς τους μια νέα μορφή και έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης.»
“Το αρχείο είναι ο προστάτης της κληρονομιάς του Ζενέτου και θέλω να έχει τη θέση που του αξίζει. Είναι ένας οργανισμός, που έχει σαν σκοπό να ζωντανέψει το έργο του, να το διατηρήσει, να το αναδείξει και να το εξελίξει,” συνεχίζει η Ελίνα Ζενέτου.
Το αρχείο έχει στόχο να προβάλει και να επισημάνει την διαχρονική επίδραση του Ζενέτου διεθνώς ώστε να γίνει κέντρο μελέτης και έμπνευσης για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική.
Πάντα ήθελα να υπάρξει μια σοβαρή πρόταση από κάποιον φορέα. Αλλά προϋπόθεση είναι το αρχείο να παραμείνει αυτόνομο και κάτω από την δική μου διαχείριση, ώστε να εξασφαλιστεί ότι το έργο του δεν θα παραδοθεί σε λάθος χειρισμούς ή παρερμηνείες και ότι οι μελλοντικές γενιές θα έχουν σωστή πρόσβαση και σεβασμό στην κληρονομιά του.
Κάτι σημαντικό επίσης που δεν πρέπει να καθυστερήσει άλλο, είναι η διάσωση όσων από τα έργα του υπάρχουν ακόμα. Είτε να κριθούν διατηρητέα μνημεία, είτε να γίνουν προσπάθειες να μην γκρεμιστούν, ίσως αλλάζοντας χρήση ώστε να παραμείνουν ενεργά.
Μια ιδέα θα ήταν να δημιουργηθεί σε κάποιο από αυτά ένα μουσείο για τον Ζενέτο, που να είναι ταυτόχρονα ένας πολιτιστικός χώρος αφιερωμένος σε κάθε μορφή τέχνης και επιστήμης, ένας φάρος πολιτιστικής κληρονομιάς.
Κλείστε τώρα τα εισιτήριά σας για την ημερίδα ΕΣΩ 2026, εδώ!
