Η σειρά «Σύγχρονες Ιστορίες Οικιακότητας ή ΚατΟΙΚΕΙΝ», σε επιμέλεια της πλατφόρμας Archt., διερευνά διαφορετικές ερμηνείες της έννοιας σπίτι σε ανοιχτό διάλογο με σύγχρονες αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις στο πεδίο της κατοικίας.
Στο ενδέκατο επεισόδιο, ακολουθούμε την αρχιτέκτονα Anna Delgiado, από το γραφείο Architectural bureau 11, να επαναφέρει στον αστικό ιστό του Παλαιού Φαλήρου μια εγκαταλελειμμένη ισόγεια κατοικία της δεκαετίας του 1950 —τυπικό δείγμα πρώιμου αθηναϊκού μοντερνισμού— με έναν εντελώς αναπάντεχο τρόπο. Αντλώντας από το σχεδιαστικό ιδίωμα της εποχής, οι αρχιτέκτονες ντύνουν το σπίτι, περιμετρικά, με έναν διάτρητο μανδύα από κλωστρά, πάνω στον οποίο, με το πέρασμα του χρόνου, αναμένεται να αναπτυχθεί μια κληματαριά. Μέσα από αυτή τη νέα, διάτρητη κεραμική πρόσοψη, που οριοθετεί και εμπεριέχει την οικιακή ζωή, το σπίτι αποκτά ένα διαπερατό κουκούλι που το επαναπροσδιορίζει μορφολογικά και το φορτίζει σημειολογικά, μετατρέποντάς το σε τοπόσημο που θέτει ερωτήματα για τη σχέση σύγχρονου–μοντέρνου, ιδιωτικού–δημόσιου, κατοίκησης–αστικότητας, και για την ερωτική σχέση της αρχιτεκτονικής με τον χρόνο.
-από την Μελίνα Αρβανίτη-Πολλάτου
Στον αθηναϊκό μοντερνισμό των δεκαετιών 1950–1970, τα κλωστρά συγκροτούν ένα κρίσιμο αρχιτεκτονικό εργαλείο που υπερβαίνει τη διακοσμητική λειτουργία και δρα ως περιβαλλοντικό, χωρικό και μορφολογικό φίλτρο, μεσολαβώντας ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό, στην κατοικία και την πόλη. Ως διάτρητα στοιχεία σκίασης και αερισμού, συνήθως από οπλισμένο σκυρόδεμα ή κεραμικό, εντάσσονται στη λογική προσαρμογής του διεθνούς μοντερνισμού στο μεσογειακό κλίμα, επιτρέποντας τον φυσικό αερισμό και φιλτράροντας το έντονο αττικό φως χωρίς πλήρη αποκοπή από το αστικό περιβάλλον, σε αντιστοιχία με τις αρχές του brise-soleil (Le Corbusier, 1964) επανανοηματοδοτημένες στην ελληνική συνθήκη.
«Στους χώρους όπου το φως φιλτράρεται, τα αντικείμενα αποκτούν βάθος και χρόνο», γράφει στο Εγκώμιο της Σκιάς ο Jun’ichirō Tanizaki.
Στο επίπεδο της όψης, της πόλης και του δρόμου, τα κλωστρά οργανώνουν ρυθμικά μοτίβα, ελαφραίνουν τη μάζα του συμπαγούς κτηρίου και παράγουν ένα χαρακτηριστικό παιχνίδι σκιάς και φωτός —ένα είδος αστικού chiaroscuro— που καθορίζει την εμπειρία του αθηναϊκού δρόμου (Τουρνικιώτης, 2009). Παράλληλα, λειτουργούν ως μηχανισμοί χωρικής διαβάθμισης, συγκροτώντας ενδιάμεσους χώρους και “κατώφλια” που επαναφέρουν, σε μοντέρνα μορφή, παραδοσιακά πρότυπα όπως η αυλή και το σαχνισί, συμβάλλοντας σε μια αρχιτεκτονική αφήγηση μετάβασης που διαφοροποιεί την ελληνική εκδοχή του μοντερνισμού από τον αυστηρό λειτουργισμό της Κεντρικής Ευρώπης (Ζάχος & Φατούρος, 1985). Η μαζική τους υιοθέτηση από μικρούς κατασκευαστές και η βιοτεχνική τους παραγωγή τα καθιστούν κατεξοχήν στοιχεία μιας “λαϊκής μοντερνικότητας”, όπου οι αρχές του μοντερνισμού διαχέονται στην ανώνυμη καθημερινή αρχιτεκτονική της πόλης (Λαμπράκης, 2010).
Στα ίχνη του αθηναϊκού chiaroscuro, η νέα διάτρητη κεραμική πρόσοψη της κατοικίας αξιοποιεί το παιχνίδισμα αποκάλυψης–απόκρυψης και φωτός–σκιάς για να περιγράψει έναν τρόπο κατοίκησης του κόσμου, όπου η σκιά επιτρέπει στα πράγματα να αποκτούν μνήμη και διάρκεια.
Πίσω από το διάτρητο φίλτρο της πρόσοψης, το παλιό σπίτι ανασαίνει προστατευμένο και ανέπαφο, διατηρώντας τη μνήμη όσων το έχτισαν: ξύλινες γρίλιες και μεταλλικά πορτόνια, μωσαϊκά δάπεδα, αυλές με σκιερά δέντρα. Ο κήπος με την αιωνόβια συκιά, που εφάπτεται στη βορινή πίσω όψη, εντάσσεται στη νέα οικιακή ζωή ως προέκταση και αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των κατοίκων. Μπαλκονόπορτες εγκαθίστανται στις θέσεις των παραθύρων, δίνοντας πρόσβαση στους ενδιάμεσους, κατωφλιακούς χώρους που ενεργοποιεί η διαπερατή επιδερμίδα από κλωστρά. Μόνο το παράθυρο της κουζίνας παραμένει παρόν: τετράγωνο, στο φόντο του κερασί πάγκου —κάδρο του έξω στο μέσα, του αλλού στο εδώ, του εκεί στο τώρα. Τμήματα από υαλοπετάσματα που καθαιρέθηκαν συνδυάζονται και επαναχρησιμοποιούνται στο φωτιστικό πολυέλαιο του καθιστικού.
Μια μπλε γραμμή χωρίζει τις τοιχοποιίες στο εσωτερικό του σπιτιού σε δύο διακριτά τμήματα, εμμένοντας στη μοντερνιστική οριζοντιότητα με εικαστικές αναφορές στο De Stijl.
Βίντατζ ξύλινα έπιπλα, που αποπνέουν την αισθητική του χειροποίητου, συνομιλούν διαλεκτικά με σύγχρονα φωτιστικά και μεταλλικές υφές.
Χτισμένο στα μέσα του 20ού αιώνα από ένα ζευγάρι εσωτερικών μεταναστών από τη Λέσβο, “Το Σπίτι στη Σκιά του”, όπως το ονομάζουν σήμερα οι αρχιτέκτονες, επαναφέρει τον αθηναϊκό μοντερνισμό της λαϊκής, ανώνυμης κατοικίας στο επίκεντρο της σύγχρονης αρχιτεκτονικής συζήτησης.
Πώς κατοικούμε σήμερα το μοντέρνο; Πώς σχετιζόμαστε με τα χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά του στοιχεία και τι σημαίνει σύγχρονη αποκατάσταση;
Θέτοντας τα κλωστρά ως πρόδρομα βιοκλιματικά εργαλεία, φορείς ιστορικής συνέχειας, μνήμης αλλά και ριζοσπαστικής αναδιάταξης, η ανακαίνιση του Architectural bureau 11 πλαισιώνει τη σύγχρονη αθηναϊκή κατοικία κριτικά αναζητώντας τη σύνδεση τόπου, κλίματος και μορφής (Frampton, 2007).
Βιβλιογραφία
Λαμπράκης, Δ. (2010) Η Αθηναϊκή Πολυκατοικία 1920–1970. Αθήνα: Εκδόσεις Μέλισσα.
Τουρνικιώτης, Π. (2009) Η Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα του 20ού Αιώνα. Αθήνα: Εκδόσεις Μέλισσα.
Frampton, K. (2007) Modern Architecture: A Critical History. 4th edn. London: Thames & Hudson.
Ζάχος, Α., Φατούρος, Δ. (1985) Θεωρία και Πράξη της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής του 20ού Αιώνα. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
Le Corbusier (1964) Œuvre Complète. Vols. 1–8. Zürich: Les Éditions d’Architecture.
Στοιχεία έργου
Τίτλος έργου Το Σπίτι στη Σκιά του
Τυπολογία Ιστορίες Σύγχρονης Οικιακότητας, Κατοικία, Ανακαίνιση, Αποκατάσταση
Επεισόδιο Ενδέκατο
Τοποθεσία Παλαιό Φάληρο, Αθήνα
Εμβαδόν κατοικίας 65τ.μ.
Εμβαδόν οικοπέδου 120τ.μ.
Κατάσταση Ολοκληρωμένο, 2025
Αρχιτεκτονική Μελέτη Architectural bureau 11
Επικεφαλής Αρχιτέκτονας Αnna Delgiado
Συνεργάτρια Αρχιτέκτονας Olga Kuzmina
Mηχανικός Γεωργία Αθανασοπούλου-Αρέθα
Φωτογραφία (υλοποιημένο έργο) Νίκος Κουκλάκης
Φωτογραφία (αποτύπωση αρχικής κατάστασης) Daniil Dugaev
‘Stories of contemporary domesticity or HOMEland’, a series curated by Archt., explores different interpretations of the notion of home through an open dialogue with contemporary architectural approaches to housing.
In the eleventh episode, we follow architect Anna Delgiado of Architectural bureau 11 as she reintroduces into the urban fabric of Palaio Faliro an abandoned ground-floor residence from the 1950s—a typical example of early Athenian modernism—in a totally whimsical way. Drawing from the architectural vocabulary of the period, the architect envelops the house with a perforated mantle of klostra, around which a vine is expected to grow over time. Through this permeable ceramic façade, which both delineates and contains a renewed domestic life, the house acquires a breathing cocoon that redefines it morphologically and charges it semiologically, transforming it into a landmark that raises questions about the relationship between contemporary and modern, private and public, dwelling and urbanity, as well as about architecture’s romance with time.
In Athenian modernism of the 1950s–1970s, klostra constitute a critical architectural tool that transcends decoration, operating instead as an environmental, spatial, and morphological filter mediating between interior and exterior, dwelling and city. As perforated elements of shading and ventilation—usually made of concrete or clay—they belong to the logic of adapting international modernism to the Mediterranean climate, allowing natural ventilation while filtering the intense Attic light without severing the connection to the urban environment. In this sense, they resonate with the principles of the brise-soleil (Le Corbusier, 1964) reinterpreted within the Greek context.
“In spaces where light is filtered, objects acquire depth and time,” writes Jun’ichirō Tanizaki in In Praise of Shadows.
At the scale of the façade, the city, and the street, klostra organize rhythmic patterns, lighten the mass of the solid building, and produce a distinctive play of light and shadow—an urban chiaroscuro—that shapes the experience of the Athenian street (Tournikiotis, 2009). At the same time, they function as mechanisms of spatial gradation, forming intermediate spaces and “thresholds” that reintroduce, in modern form, traditional typologies such as the courtyard and the sachnisi. In doing so, they contribute to an architectural narrative of transition that differentiates the Greek version of modernism from the strict functionalism of Central Europe (Zachos & Faturros, 1985). Their widespread adoption by local builders and their artisanal production render them emblematic elements of a “vernacular modernity,” through which the principles of modernism permeate the anonymous, everyday architecture of the city (Lambrakis, 2010).
Following the traces of Athenian chiaroscuro, the house’s new perforated ceramic façade employs a play of revelation and concealment, light and shadow, to articulate a way of inhabiting the world in which shade allows things to acquire memory and duration.
Behind the perforated filter of the façade, the old house breathes—protected and intact—preserving the memory of those who built it behind wooden shutters and metal gates, mosaic floors, and courtyards with shady trees. The small garden with its century-old fig tree, adjoining the northern rear façade, is incorporated into the renewed domestic life as an extension and integral part of the residents’ everyday routines. Balcony doors replace former windows, granting access to the intermediate, threshold spaces activated by the permeable klostra skin. Only the kitchen window remains intact: square, set against the cherry-colored countertop—a frame of outside into inside, elsewhere into here, there into now. Sections of the original glass panes are recomposed and reused in the living room’s chandelier. A blue line divides the interior walls into two distinct zones, adhering to modernist horizontality with visual references to De Stijl. Vintage wooden furniture, imbued with the aesthetic of craftsmanship, interact dialectically with contemporary lighting and metallic textures.
Built in the mid-20th century by a couple from Lesvos, “The House in Its Shadow,” as the architects now call it, brings the Athenian modernism of the anonymous, everyday house back to the forefront of contemporary architectural discourse.
How do we inhabit the modern today? How do we relate to its characteristic architectural elements, and what does contemporary restoration mean?
By positioning klostra as early bioclimatic tools, bearers of historical continuity, memory, and, in that case, radical reconfiguration, the renovation by Architectural bureau 11 frames contemporary Athenian domesticity within a critical regionalism that seeks to reconnect place, climate, and form (Frampton, 2007).
Facts & Credits
Project title Kouloura House
Typology Stories of Contemporary Domesticity, Housing, Renovation, Restoration
Episode Eleventh
Location Palaio Faliro, Athens, Greece
Built area 65 sq.m.
Plot area 120 sq.m.
Status Completed, 2025
Architecture Architectural bureau 11
Lead Architect Αnna Delgiado
Collaborator Architect Olga Kuzmina
Engineering Georgia Athanasopoulou-Aretha
Photography (after renovation) Nikos Kouklakis Studio
Photography (original state) Daniil Dugaev
READ ALSO: Three Brutalist Retail Interiors and a New Spatial Ethic