Στο πλαίσιο της ΕΣΩ 2026, ο Χριστόφορος Βούλγαρης, Διευθύνων Σύμβουλος της INTERBETON και Concrete Director, Greece του Ομίλου ΤΙΤΑΝ, συνομίλησε με τη Δανάη Μακρή για το σκυρόδεμα όχι ως απλό δομικό υλικό, αλλά ως φορέα πολιτισμού, τεχνολογίας και αστικής μνήμης. Η συζήτηση ανέδειξε τον ρόλο του υλικού στη διαμόρφωση της ελληνικής πόλης και στη δημιουργία σύγχρονων μνημείων, την σχέση του με την αρχιτεκτονική πρόθεση και τις νέες τεχνολογικές του δυνατότητες, θέτοντας στο επίκεντρο το ερώτημα ‘τι επιλέγουμε να χτίζουμε σήμερα και γιατί’.
Το θέμα της συζήτησης, στο πλαίσιο του ευρύτερης θεματικής της ημερίδας ‘Διαπραγμάτευση, όχι Συμβιβασμός. Ο Σχεδιασμός ως Διάλογος ανάμεσα στη Γη, την Τεχνολογία και τον Άνθρωπο’, δεν ήταν το σκυρόδεμα ως τεχνικό προϊόν, αλλά ως πολιτισμική συνθήκη. Ως υλικό που δεν βρίσκεται μόνο μέσα στους φέροντες οργανισμούς των κτιρίων, αλλά μέσα στον τρόπο με τον οποίο η πόλη μεγάλωσε, πύκνωσε, έλυσε βίαια προβλήματα και δημιούργησε νέα.
Ο Χριστόφορος Βούλγαρης ξεκίνησε από μια απλή, ιστορική παρατήρηση: κάθε αιώνας «χτίζει αυτό που θαυμάζει ή αυτό που φοβάται».
«Ο 19ος αιώνας έχτισε πίστη και εξουσία, μέσα από ναούς και παλάτια. Ο 20ός αιώνας έχτισε παραγωγή, ταχύτητα και κίνηση, μέσα από εργοστάσια, δρόμους, λιμάνια και αεροδρόμια. Ο 21ος αιώνας διαθέτει τεχνολογία σε βαθμό που οι προηγούμενοι αιώνες δεν θα μπορούσαν να φανταστούν. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε κατασκευή της εποχής μας έχει και αντίστοιχο βάθος».
Σύμφωνα με τον ίδιο, ο σημερινός αιώνας παράγει κτίρια με τεχνική αρτιότητα, αλλά όχι πάντοτε με σαφή λόγο ύπαρξης. Τα κτίρια γραφείων, οι νέες υποδομές, οι χώροι που σχετίζονται με το ευ ζην του χρήστη, μπορούν να δώσουν περιεχόμενο στην κατασκευή. Αντίθετα, τα data centers, οι μεγάλες αποθήκες, τα μεγάλα κλειστά κελύφη που υπηρετούν την ταχύτητα της πληροφορίας και της κατανάλωσης, φανερώνουν μια εποχή που χτίζει τεράστιους όγκους χωρίς απαραίτητα να ξέρει τι θέλει να δηλώσει με αυτούς. Έθεσε έτσι το υλικό στο πλαίσιο του ευρύτερου ερωτήματος, «τι και γιατί κτίζουμε».
Η συζήτηση στη συνέχεια, πέρασε στη μνημειακότητα.
Μπορεί ένα υλικό ταυτισμένο με την καθημερινή κατασκευή, την πολυκατοικία, το εργοτάξιο και την υποδομή να παράξει κάτι που θα διατηρηθεί στον χρόνο;
«Το σκυρόδεμα μπορεί να παράξει μνημειακότητα, αλλά όχι από μόνο του. Το υλικό δεν αρκεί. Ο Παρθενώνας, όπως σημείωσε, δεν είναι μνημειακός επειδή είναι φτιαγμένος από μάρμαρο, αλλά επειδή συμπυκνώνει μια πρόθεση, ένα σύστημα αξιών, μία επιθυμία να περάσει κάτι στις επόμενες γενιές», επισήμανε.
Με αυτή τη σκέψη, η ιεραρχία ανάμεσα στα «ευγενή» και τα «ταπεινά» υλικά γίνεται λιγότερο βέβαιη. Το μάρμαρο δεν εγγυάται βάθος. Το σκυρόδεμα δεν συνεπάγεται ασχήμια. Το ερώτημα μετατοπίζεται από την ύλη στην πρόθεση, από το φινίρισμα στη χρήση, από την εικόνα στη διάρκεια.
Ο Χριστόφορος Βούλγαρης επέμεινε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι το σκυρόδεμα υπήρξε ένα υλικό εκδημοκρατισμού. «Πριν από αυτό, η κατασκευή εξαρτιόταν από υλικά που δεν ήταν παντού διαθέσιμα ή ήταν ακριβά: πέτρα, μάρμαρο, ξύλο υψηλής ποιότητας. Το σκυρόδεμα επέτρεψε την κατασκευή σχεδόν παντού, σε μεγάλη κλίμακα, με ταχύτητα και με κόστος που μπορούσε να απαντήσει σε πραγματικές ανάγκες. Έχτισε δρόμους, γέφυρες, λιμάνια, αεροδρόμια, κατοικίες, νοσοκομεία, σχολεία. Με άλλα λόγια, δεν έντυσε απλώς την πρόοδο. Την έκανε πρακτικά εφικτή», είπε.
Έχει όμως και μια δεύτερη, πιο σύνθετη ιδιότητα. «Τη στιγμή που παράγεται, είναι ρευστό. Δεν έχει ακόμη μορφή. Δέχεται το καλούπι, ακολουθεί τη γεωμετρία, εγγράφει την επιλογή του μελετητή και στη συνέχεια σκληραίνει, αποκτώντας διάρκεια.»
«Αυτή η μετάβαση από τη ρευστότητα στην αντοχή το κάνει ένα υλικό βαθιά αρχιτεκτονικό», συμπλήρωσε.
Σε αυτή τη φράση βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του υλικού: η σχέση του με την απόφαση. Δεν είναι ουδέτερο. Εκτελεί, αποτυπώνει, διατηρεί.
Στην Αθήνα, αυτή η σχέση αποκτά διαφορετική βαρύτητα. Το σκυρόδεμα είναι σχεδόν η ύλη της μεταπολεμικής πόλης. Μετά τον πόλεμο, η ανάγκη για στέγη ήταν οξεία. Η εσωτερική μετανάστευση, η αντιπαροχή, η συγκέντρωση πληθυσμού στο κέντρο και στη συνέχεια στα προάστια δημιούργησαν μια πόλη που έπρεπε να χτιστεί γρήγορα. Το σκυρόδεμα απάντησε σε αυτό το αίτημα με τρόπο άμεσο και αποτελεσματικό. Κατά τον Χριστόφορο Βούλγαρη, το πραγματικό ζήτημα είναι η σωστή του κλίμακα.
«Η Αθήνα, τη στιγμή που έπρεπε να χτιστεί, δεν σχεδιάστηκε. Ξεχύθηκε», σημείωσε, καθώς το στεγαστικό πρόβλημα αντιμετωπίστηκε ως άμεση ανάγκη και όχι ως μακροπρόθεσμο αστικό σχέδιο.
Όμως, το σκυρόδεμα ασκεί αναμφισβήτητη έλξη στο ευρύ κοινό.
«Σε αντίθεση με το μάρμαρο, το τέλειο ξύλο ή ένα άψογα τοποθετημένο πλακάκι, το σκυρόδεμα δεν προσποιείται ότι δεν έχει ίχνη. Έχει πόρους, ρωγμές, μικρές ατέλειες, σημάδια από το καλούπι, διαφορές στην επιφάνεια. Δεν κρύβεται αναγκαστικά κάτω από σοβάδες. Μπορεί να εκτεθεί με μεγάλους όγκους και να σταθεί όπως είναι. Αυτή η ευθύτητα εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και τη σύγχρονη γοητεία του», ερμήνευσε.
Υπάρχει όμως και ένα συναισθηματικό επίπεδο. «Για μια γενιά που μεγάλωσε δίπλα σε εργοτάξια, σε οικογένειες που έχτιζαν σπίτια, σε ταράτσες με αναμονές, σε πολυκατοικίες που διαρκώς πρόσθεταν κάτι, το σκυρόδεμα δεν είναι μόνο υλικό. Είναι η χειροπιαστή μορφή μιας κοινωνικής ανόδου, με όλες τις αντιφάσεις της. Είναι το υλικό του «χτίζω κάτι δικό μου», της οικογενειακής επένδυσης, της ελληνικής επιμονής στη στέγη ως ασφάλεια, κύρος και συνέχεια».
Σήμερα, βέβαια, το σκυρόδεμα δεν είναι μόνο το μπετόν της αντιπαροχής. Ο Χριστόφορος Βούλγαρης μίλησε για το αρχιτεκτονικό σκυρόδεμα ως ένα πλούσιο πεδίο: σκυροδέματα με διαφορετικές υφές, τελικές επεξεργασίες, χρώματα, τοπικά αδρανή, επιφάνειες που μπορούν να συνομιλήσουν με το φυσικό τοπίο ή να παράξουν την αίσθηση ενός σχεδόν φυσικού δαπέδου. Το υλικό, δηλαδή, δεν περιορίζεται πια στην αντοχή. Μπαίνει ενεργά στον σχεδιασμό. Ένα από τα πιο συγκεκριμένα παραδείγματα που ανέφερε ήταν το νέο Δημαρχείο Ζίτσας στα Ιωάννινα, όπου ζητήθηκε εμφανές σκυρόδεμα με μαρμαροψηφίδα.
Η επιλογή είχε διπλή σημασία. Από τη μία, η περιοχή των Ιωαννίνων έχει ιστορική σχέση με το μάρμαρο. Από την άλλη, η μαρμαροψηφίδα προέρχεται από την επεξεργασία του μαρμάρου, άρα από ένα υλικό που διαφορετικά θα μπορούσε να θεωρηθεί υπόλειμμα. Μέσα στο σκυρόδεμα, αυτό το υπόλειμμα αποκτά νέα χρήση και εισάγει την έννοια της κυκλικότητας με τρόπο απτό.
Το παράδειγμα δείχνει πώς το σκυρόδεμα μπορεί να αποτελέσει φορέα τοπικότητας και περιβαλλοντικής λογικής χωρίς να χάνει την τεχνική του ταυτότητα. Δεν μιμείται την πέτρα. Δεν μεταμφιέζεται σε κάτι άλλο. Ενσωματώνει υλικό, τόπο και κατασκευαστική σκέψη σε ένα σύνθετο σώμα.
Η συζήτηση έφτασε και στην έρευνα γύρω από το ίδιο το υλικό. Ο Χριστόφορος Βούλγαρης αναφέρθηκε στο Πάνθεον της Ρώμης, ένα κτίριο που εξακολουθεί να απασχολεί μηχανικούς και ερευνητές λόγω της εξαιρετικής αντοχής του. Πρόσφατες μελέτες στο ρωμαϊκό σκυρόδεμα έδειξαν ότι ορισμένα λευκά σώματα στο εσωτερικό του, τα οποία άλλοτε θα θεωρούνταν ατέλειες, συνδέονται με την ικανότητα του υλικού να αυτοεπιδιορθώνεται. Μία ατέλεια, δηλαδή, αποδείχθηκε μηχανισμός αντοχής.
Από εκεί, η συζήτηση πέρασε στα σύγχρονα σκυροδέματα αυτοΐασης και στα υψηλής αποδοτικότητας και επίδοσης σκυροδέματα, τα οποία επεκτείνουν τις δυνατότητες του σχεδιασμού. Μεγαλύτερα ανοίγματα, λεπτότερες πλάκες, μικρότερες διατομές, νέες γεωμετρίες και μεγαλύτερη ελευθερία για τον αρχιτέκτονα γίνονται πλέον τεχνικά εφικτά.
«Εκεί που κάποτε ο αρχιτέκτονας ονειρευόταν και ο στατικός του έλεγε “δεν γίνεται”, σήμερα μπορούμε να του πούμε: τόλμα να ονειρευτείς ξανά», ανέφερε ο Χριστόφορος Βούλγαρης, περιγράφοντας τη μετάβαση από το σκυρόδεμα ως περιορισμό στο σκυρόδεμα ως δυνατότητα.
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο της συζήτησης. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, το σκυρόδεμα δεν άλλαξε μόνο ως υλικό. Άλλαξε και η θέση του μέσα στη σχεδιαστική διαδικασία. Παλαιότερα το πρώτο ερώτημα ήταν η αντοχή. Σήμερα η αντοχή παραμένει προϋπόθεση, αλλά δίπλα της μπαίνουν το χρώμα, η υφή, η σκίαση, το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, η προσαρμογή στον τόπο, η επαναχρησιμοποίηση, η εμπειρία του χώρου. Η τεχνική επίδοση δεν ακυρώνει αλλά υποστηρίζει την αρχιτεκτονική πρόθεση.
Τέλος, η συζήτηση επέστρεψε στο ελληνικό παρόν. Η οικοδομή, όπως ειπώθηκε, ξαναχτίζεται. Η χώρα βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με μια στεγαστική κρίση, όχι ίδια με τη μεταπολεμική, αλλά εξίσου σοβαρή. Αυτό δημιουργεί ένα νέο κρίσιμο ερώτημα: Θα επαναλάβουμε την παραγωγή τετραγωνικών ως μηχανική απάντηση ή θα χρησιμοποιήσουμε τη γνώση, την τεχνολογία και τα σύγχρονα υλικά για να χτίσουμε καλύτερα; Σήμερα δεν λείπουν τα εργαλεία. Υπάρχουν υλικά, τεχνολογία, τεχνογνωσία, περιβαλλοντική γνώση, μεγαλύτερη αρχιτεκτονική αυτοπεποίθηση. Εκείνο που χρειάζεται να αποφασιστεί είναι τι είδους πόλη θέλουμε να παραχθεί.
Το σκυρόδεμα στη συζήτηση, παρουσιάστηκε ως ένα υλικό με ιστορία, αντοχές, τεχνικές μεταμορφώσεις και νέες δυνατότητες. Ως η ύλη της ελληνικής πόλης, αλλά και ως ένα μέσο που μπορεί να περάσει από την ανάγκη στην επιλογή, από τη μαζική παραγωγή στη σχεδιαστική ακρίβεια, από το βάρος του παρελθόντος σε μία νέα κατασκευαστική ευφυΐα.
Αν το θέμα της φετινής ΕΣΩ ήταν ‘Διαπραγμάτευση, όχι Συμβιβασμός’, το σκυρόδεμα αποτέλεσε ένα από τα υποδείγματα αυτής της θέσης, καθώς το υλικό δεν καλείται απλώς να συμβιβάσει κόστος με αντοχή και αισθητική με ανάγκη, αλλά να διαπραγματευτεί με γνώση, φαντασία και ευθύνη.
Στοιχεία διοργάνωσης
Τίτλος ημερίδας ΕΣΩ 2026 – “Διαπραγμάτευση, όχι Συμβιβασμός. Ο Σχεδιασμός ως Διάλογος ανάμεσα στη Γη, την Τεχνολογία και τον Άνθρωπο”
Τυπολογία Συνέδριο, Ημερίδα Αρχιτεκτονικής & Σχεδιασμού
Τοποθεσία Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
Ημερομηνία Τετάρτη 13 Μάϊου 2026
Χορηγοί
DIAMOND SPONSOR INTERBETON
TITANIUM SPONSOR ALUMIL
PLATINUM SPONSOR VERTICAL
GOLD SPONSOR IN MIND
SILVER SPONSOR NEOKEM
ΕΜERALD SPONSOR ELVIAL
SAPPHIRE SPONSOR VIMAR
DISTINCTIVE SPONSOR HERACLES
GRAND SPONSORS AKZO NOBEL, ALFA WOOD GROUP, DROMEAS, ELVAL COLOUR, ISOMAT, THE SOURCE BY ΜΑRΜOURIS, SATO, VENETA CUCINE, ΚΥΠΡΙΩΤΗΣ, RADOS, CRYSTAL CONSTRUCTION, ARCHITEXTURE, URBI ET ORBI, MOLESKINE, STORMY SA, ORAMA MINIMAL FRAMES, PAPADATOS, TOG & TOG, FRANKE, EUROPA PROFIL, DELTA ΤΕCHΝΙΚI & ΖΕΑLUX
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ EVIN INTZOGLOU, CREATIVE LIGHTING, NAFPLIOTIS GLASS
ΧΟΡΗΓΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ & ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΙ ΕΤΑΙΡΟΙ A8INEA.COM, ARCHISEARCH, ARCHSTUDIES, ANDRO, FORTUNE GREECE, LIFO, OPEN HOUSE ATHENS, OZON MAGAZINE
ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ THE MODERNIST
GIFT SPONSORS MOLESKINE, URBI & ORBI
COFFEE SPONSOR TAF
SCENT EXPERIENCE SPONSOR SCENTLINQ PRO
STAGE SPONSORS DELOUDIS, INTERBETON
SOFTWARE SPONSOR ERGOCAD
Δημιουργία Περιεχομένου & Χορηγός Επικοινωνίας Archisearch.gr
Διεύθυνση Παραγωγής & Καλλιτεχνική Επιμέλεια Design Ambassador
Φωτογραφία Houlaki Studio για την Design Ambassador