Στο βιβλίο Η αρχιτεκτονική της εικόνας, ο Φιλανδός αρχιτέκτονας και συγγραφέας Juhani Pallasmaa, μια από τις σημαντικότερες φωνές της σύγχρονης αρχιτεκτονικής φαινομενολογικής θεωρίας, εξερευνά τη σχέση ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και τον κινηματογράφο, εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο οι τόποι και οι χώροι επηρεάζουν την ανθρώπινη εμπειρία. Μέσα από έργα των Χίτσκοκ, Ταρκόφσκι, Κιούμπρικ και Αντονιόνι, αναδεικνύει την αρχιτεκτονική όχι ως απλό σκηνικό, αλλά ως ζωντανό, υπαρξιακό μέρος της κινηματογραφικής αφήγησης.
Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης από τον συγγραφέα | Μάιος 2026
Ο υπαρξιακός χώρος στην αρχιτεκτονική και τον κινηματογράφο
Όταν, το 1993, σταμάτησα να διδάσκω στην έδρα της αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Άαλτο στο Ελσίνκι, αποφάσισα να δώσω μια αποχαιρετιστήρια διάλεξη. Ως θέμα επέλεξα τη γνωστή ταινία του Άλφρεντ Χίτσκοκ Σιωπηλός μάρτυς (1954). Στόχος μου ήταν να συνδέσω την κινηματογραφική με την αρχιτεκτονική πραγματικότητα, προκειμένου να αποκαλυφθούν οι υπαρξιακές τους αλληλεπιδράσεις. Πριν από τη διάλεξη αυτή είχα δημοσιεύσει μερικά μεμονωμένα δοκίμια για την αρχιτεκτονική στον κινηματογράφο — ιδίως στις ποιητικές ταινίες του Αντρέι Ταρκόφσκι.
Οφείλω να ομολογήσω πως οι ταινίες του με έχουν διδάξει περισσότερα για την υπαρξιακή ποιητική των τόπων και των χώρων από οποιοδήποτε βιβλίο αρχιτεκτονικής.
Στην τελευταία μου διάλεξη με την ιδιότητα του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Άαλτο —απ’ το οποίο έχω άλλωστε και ο ίδιος αποφοιτήσει— ανέλυσα τις πλούσιες και πολυεπίπεδες αρχιτεκτονικές εικόνες και σημασίες, καθώς και τον ευφάνταστο τρόπο με τον οποίο ο Χίτσκοκ συνδέει την αρχιτεκτονική πραγματικότητα μιας φανταστικής πολυκατοικίας στη Νέα Υόρκη, κατασκευασμένης εξ ολοκλήρου στο στούντιο με βάση ένα πραγματικό κτίριο στη Δυτική 9η Οδό του Γκρήνουιτς Βίλλατζ, ως βασική τοποθεσία της εν λόγω κινηματογραφικής ιστορίας με την αγωνιώδη εξέλιξη (στην πραγματικότητα, η ταινία γυρίστηκε στην Αγγλία, κάνοντας χρήση του μεγαλύτερου, ως τότε, εσωτερικού κινηματογραφικού σκηνικού της εποχής, αποτελώντας μια αρκετά πιστή αναπαράσταση του κτιρίου-προτύπου στο Βίλλατζ).
Ήταν η πρώτη φορά που μελετούσα σε βάθος και από αρχιτεκτονική σκοπιά μια ταινία· το βρήκα μάλιστα τόσο γόνιμο, που αποφάσισα να γράψω ένα ολόκληρο βιβλίο για την αρχιτεκτονική στον κινηματογράφο — πιο συγκεκριμένα, ένα βιβλίο με τίτλο: Η αρχιτεκτονική της εικόνας: Ο υπαρξιακός χώρος στον κινηματογράφο. Το ενδιαφέρον μου επικεντρώθηκε στην αλληλεπίδραση αρχιτεκτονικών καταστάσεων και γεγονότων της ζωής — τόσο πραγματικών όσο και φανταστικών.
Για το βιβλίο, που δημοσιεύτηκε στο Ελσίνκι το 2001, επέλεξα τέσσερις ακόμη ταινίες: ένα δεύτερο φιλμ του Χίτσκοκ, τη Θηλιά (1948), τη Νοσταλγία (1983) του Αντρέι Ταρκόφσκι, τη Λάμψη (1980) του Στάνλεϋ Κιούμπρικ και το Επάγγελμα: Ρεπόρτερ (1975) του Μικελάντζελο Αντονιόνι. Παρακολούθησα την καθεμία περίπου δεκαπέντε φορές από βιωματική σκοπιά, συσχετίζοντας την πραγματολογική καταστασιακή πραγματικότητα με τη φαντασιακή κινηματογραφική εμπειρία. Η ιδέα που με καθοδηγούσε ήταν η πολύπλοκη φύση της πραγματικότητας και η εκπληκτική φράση του ρομαντικού ποιητή Τζων Κητς (1795–1821) σχετικά με τη σημασία της εμπειρίας: «Τίποτα δεν είναι πραγματικό μέχρι να το βιώσουμε».
Θα μπορούσα να είχα επιλέξει άλλες ταινίες, όμως αυτές φάνηκε να αποτυπώνουν καλύτερα τη βασική μου σύλληψη, δηλαδή τη σύνθεση του εμπειρικού, του υπαρξιακού και του βιωμένου χώρου στην αρχιτεκτονική και τον κινηματογράφο, από διάφορες οπτικές γωνίες.
Η «υπαρξιακή» οπτική κατέστη αργότερα κεντρική σε όλα τα φαινομενολογικώς θεμελιωμένα κείμενά μου.
Η θεωρητική μου αφετηρία είναι πως οι αρχιτεκτονικοί τόποι αποτελούν νοητικά και ψυχικά περιβάλλοντα, τα οποία συνυφαίνονται με το αφηγηματικό περιεχόμενο της κινηματογραφικής ιστορίας· η αρχιτεκτονική γίνεται έτσι αναπόσπαστο μέρος της κινηματογραφικής αφήγησης. Έχω σταματήσει να χρησιμοποιώ τον όρο «χώρος» σε αρχιτεκτονικά συγκείμενα, καθώς η εν λόγω έννοια προέρχεται από την επιστήμη της φυσικής και είναι εντελώς αφηρημένη, ενώ, αντίθετα, η αρχιτεκτονική συγκροτείται πάντα από συγκεκριμένους «τόπους».
Οι σπουδαίοι φιλόσοφοι της αρχαίας Ελλάδας είχαν ήδη κατανοήσει το ανθρώπινο νόημα και την πρωταρχική σημασία του «τόπου». «Ό,τι υπάρχει στον ανθρώπινο κόσμο ανήκει σ’ έναν τόπο» (Πᾶν σῶμα ἐν τόπῳ ἐστίν), υποστήριζαν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Ακόμα, έχω αρχίσει να αποφεύγω την έννοια του «χρόνου» (που αποτελεί επίσης αφηρημένη έννοια της φυσικής) στο βιωματικό πλαίσιο της τέχνης και της αρχιτεκτονικής. Στην αρχιτεκτονική και τη βιωμένη πραγματικότητα δεν αντιλαμβανόμαστε τον αφηρημένο ωρολογιακό χρόνο, αλλά τη «διάρκεια» (την durée, για να επικαλεστώ την έννοια του Ανρί Μπεργκσόν).
Όλες οι μορφές τέχνης εκφράζουν την ανθρώπινη εμπειρία του υπάρχειν στον κόσμο.
Όπως σημειώνει ο Μωρίς Μερλώ-Ποντύ: «Φτάνουμε να βλέπουμε όχι το έργο τέχνης, αλλά τον κόσμο σύμφωνα με την τέχνη του έργου». Η φιλοσοφική του θεώρηση συγχωνεύει τις επιμέρους τέχνες στη βάση του πρωταρχικού και κοινού υπαρξιακού τους ριζώματος. Οι τέχνες, συμπεριλαμβανομένης της αρχιτεκτονικής, αποτελούν σχεσιακές εκφράσεις, καθώς το νόημά τους δεν συγκροτείται μέσα τους, αλλά έξω από αυτές, στην ανθρώπινη βιωματική, σχεσιακή και υπαρξιακή πραγματικότητα, στο συναίσθημα και την κατανόηση.
Στοιχεία έργου
Τίτλος βιβλίου Η αρχιτεκτονική της εικόνας. Ο υπαρξιακός χώρος στον κινηματογράφο
Συγγραφέας Juhani Pallasmaa
Εκδόσεις ΠΕΚ
Θεματική Αρχιτεκτονική, Κινηματογράφος
Γλώσσα Ελληνικά
Αριθμός σελίδων 224
Έτος έκδοσης 2026